Cleanroomkleding als systeem: componenten en aankleedvolgorde

Afzonderlijke kledingstukken beschermen de cleanroom niet, het systeem doet dat. Pas wanneer overall, kap, overlaarzen, handschoenen, mondmasker en bril op elkaar passen en in de juiste volgorde worden aangetrokken, blijft de mens als deeltjes- en kiembron onder controle. Deze bijdrage beschrijft de componenten, hun raakvlakken en een bewezen aankleedprocedure.

De mens als contaminatiebron

De huid vernieuwt zich voortdurend; daarbij komen huidschilfers los waaraan bacteriën hechten. Daar komen haren, textielvezels van dagelijkse kleding, uitgeademde lucht en cosmetica bij. Een rustig staande mens geeft ongeveer 100.000 deeltjes groter dan 0,3 µm per minuut af, bij snelle bewegingen zijn het miljoenen. In een ruimte van klasse ISO 5 met 3.520 toegestane deeltjes per kubieke meter zou een mens zonder cleanroomkleding de dominerende storingsfactor zijn.

Cleanroomkleding werkt als filter tussen mens en ruimte. Het materiaal moet deeltjes tegenhouden, mag zelf nauwelijks vezels afgeven en moet zo nodig vloeistoffen afstoten. Doorslaggevend is echter de constructie: elke opening bij de hals, de pols of de enkel is een lek.

De componenten en hun functies

• Overall: bedekt lichaam, armen en benen; met geïntegreerde capuchon of met opstaande kraag voor de aparte kap. Duimlussen en elastieken borgen de overgangen.
• Kap: bedekt haar, hals en schouders; de schouderpas ligt onder de kraag van de overall. Varianten met geïntegreerd mondmasker combineren twee onderdelen.
• Overlaarzen en overschoenen: scheiden schoenzolen van de vloer en sluiten de opening bij de broekspijp; in ESD-zones met geleidende strip voor de aarding.
• Mouwbeschermers: bedekken de onderarm tussen handschoen en mouw en kunnen samen met de handschoenen worden gewisseld.
• Handschoenen: scheiden hand en product; steriele handschoenen per paar verpakt, vaak als dubbele handschoen.
• Mondmasker: houdt druppels en deeltjes uit mond en neus tegen; het is productbescherming, geen ademhalingsbescherming.
• Veiligheidsbril: beschermt de ogen tegen spatten en houdt deeltjes uit de oogzone tegen; in de cleanroom autoclaveerbaar.
• Sokken en onderkleding: pluisarme sokken en cleanroomondergoed verminderen vezels onder de overall.

Wegwerp of herbruikbaar

Wegwerpkleding van non-wovenlaminaat wordt één keer gedragen en afgevoerd. Zij is bij elk gebruik nieuw, in steriele uitvoering gevalideerd bestraald en beschikbaar zonder waslogistiek. Herbruikbare kleding van polyesterweefsel met carbondraad wordt in de cleanroomwasserij gereinigd; zij loont bij hoge frequentie, maar vereist wassen, controle en sterilisatie per cyclus. Veel bedrijven combineren beide: herbruikbaar voor de dagelijkse praktijk, wegwerp voor bezoekers, onderhoud en steriele zones.

Voor wegwerpkleding zijn twee materialen gangbaar: microporeus PP/PE-laminaat van circa 60 g/m² als standaard voor deeltjesretentie en beperkte spatbescherming, en trilaminaten van circa 52 g/m², die een hogere vloeistofbarrière combineren met ademend vermogen. De gegevens over gramgewicht, waterkolom en deeltjesafgifte staan in het technisch informatieblad.

Een bewezen aankleedprocedure

De procedure verschilt per bedrijf en klasse; de contaminatiebeheersingsstrategie legt haar vast. Het volgende schema beschrijft een gebruikelijke volgorde voor een steriele zone met overstapbank in de sluis.

1. Voorruimte: sieraden en horloge afleggen, handen wassen en desinfecteren, cleanroomsokken aantrekken, haar samenbinden.
2. Eerste fase: kap opzetten, mondmasker opzetten en neusbeugel aandrukken; bij een kap met geïntegreerd mondmasker beide in één handeling.
3. Overall uit de dubbele verpakking nemen, van binnenuit vastpakken, met de benen instappen zonder de vloer te raken, mouwen aantrekken, rits sluiten en kleefstrook aandrukken; opstaande kraag over de schouderpas van de kap sluiten.
4. Overlaarzen over de overstapbank aantrekken: eerst de voet over de bank zetten, dan de laars over de broekspijp trekken en vastbinden.
5. Veiligheidsbril opzetten en daarbij de kap glad houden.
6. Handen desinfecteren, onderhandschoenen aantrekken, mouwbeschermers of duimlussen onder de handschoen leggen, daarna steriele buitenhandschoenen over de manchet van de overall trekken.
7. Controle in de spiegel: geen haar zichtbaar, geen huid vrij bij hals, pols of enkel, rits bedekt.

Veelgemaakte fouten

• Verkeerde maat: een te nauwe overall spant en scheurt bij de naden, een te wijde verschuift bij pols en enkel.
• Open overgangen: mouw zonder duimlus, kap zonder schouderpas onder de kraag, broekspijp over de overlaars in plaats van in de laars.
• Haar en baard: één haar buiten de kap is een deeltjesbron met miljoenen huidschilfers per dag.
• Geen handschoenwissel: buitenhandschoenen na contact of na een vast interval vervangen; de onderhandschoen blijft.
• Mondmasker onder de neus: uitgeademde lucht ontsnapt naar boven en beslaat de bril; de neusbeugel moet aansluiten.
• Te veel beweging: snelle bewegingen wervelen deeltjes op; in de cleanroom geldt rustig, gepland werken.

Conclusie

Cleanroomkleding beschermt als systeem. De componenten moeten op elkaar passen, de overgangen gesloten zijn en de procedure ingeoefend. Wie kleding inkoopt, koopt daarom geen losse artikelen, maar een combinatie die past bij de klasse, het proces en het personeel. Technische informatiebladen en een schriftelijk aankleedplan maken de beslissing navolgbaar.

Verder lezen: Steriel, aseptisch gevouwen of niet-steriel: begrippen, SAL en sterilisatiemethoden